Spring naar inhoud

Inclusie is de maatstaf: eerste Deep Dive Leerwerkplaats inclusieve ID-wallets

Hoe zorg je ervoor dat een digitale ID-wallet werkt voor iedereen, ook voor mensen die nu al moeite hebben met de overheid? Die vraag stond centraal tijdens de eerste DeepDive van de leerwerkplaats Inclusieve ID-wallets. Op donderdag 29 oktober gingen studenten in gesprek met vertegenwoordigers van de gemeente Groningen, de gemeente Nijmegen en de ombudsman Groningen. Vanuit verschillende perspectieven belichtten zij hetzelfde vraagstuk: hoe maken we digitale dienstverlening toegankelijk voor iedereen? 

Eerst de basis op orde

Niels Abbing, programmamanager digitale dienstverlening bij de gemeente Groningen, trapte af met een schets van de digitale opgaven waar gemeenten voor staan. De ontwikkelingen volgen elkaar in hoog tempo op. Vanuit Europa komen nieuwe regels op gemeenten af, zoals de AI Act en eIDAS 2.0, de Europese wetgeving die de basis vormt voor de digitale identiteitwallet. 


Ook op nationaal niveau wordt de koers bepaald, onder meer met de Nederlandse Digitaliseringsstrategie. Groningen vertaalt die ambities naar de eigen Groninger Digitale Ambities. Daarbij blijft één uitgangspunt leidend: de gemeente wil modern én menselijk zijn. Dienstverlening, inclusie, transparantie, participatie, ethiek en privacy vormen de basis. Digitalisering mag daarbij nooit een doel op zich worden. “Je kunt niet alles digitaal zetten”, benadrukte Abbing. Wie liever persoonlijk contact heeft, moet nog altijd gewoon naar het loket kunnen komen of de gemeente kunnen bellen. 

Als voorbeeld liet hij zien hoe de online omgeving Mijn Groningen werkt. Opvallend is dat deze omgeving zelf geen gegevens opslaat. Zodra een inwoner inlogt, worden de benodigde gegevens rechtstreeks bij de bron opgehaald. Bij het uitloggen verdwijnen ze weer uit de omgeving. “Een lege huls”, noemde Niels het. Hetzelfde principe ligt ten grondslag aan de wallet. Die draait in de kern om twee functies: inloggen en gegevens delen. Maar om dat goed te kunnen doen, moet eerst de digitale basis op orde zijn. 

En juist daar zit een uitdaging. De ontwikkeling gaat niet vanzelf, onder meer doordat Nederland 342 gemeenten telt die gezamenlijk afspraken moeten maken over standaarden en werkwijzen. Dat vraagt om afstemming en compromissen. Een centrale regie vanuit de Rijksoverheid ontbreekt bovendien, terwijl wetgevingstrajecten al snel jaren in beslag nemen. De digitale ambities zijn er dus volop, maar de weg naar een goed werkende digitale overheid vraagt tijd, samenwerking en een stevige basis. 

Wie dreigt buiten de boot te vallen?

Daarna was het woord aan Anja Janssen, ombudsman Groningen. Zij is geen partner van de leerwerkplaats, maar haar blik is onmisbaar. Bij haar komen inwoners die vinden dat de gemeente hen niet goed heeft behandeld. Ze vroeg de studenten om uit hun bubbel te stappen. “Denk aan je opa, je oma, of mensen die je kent van de sportclub. Die moeten straks ook met die wallet aan de slag.” 

Ze verdeelt mensen grofweg in drie groepen: mensen die iets niet kunnen, niet durven of niet willen. Wie langdurig stress heeft, bijvoorbeeld door schulden, maakt vaak de post van de gemeente niet eens meer open. Mensen met een verstandelijke beperking zijn vaak heel goed in verbergen dat ze iets niet begrijpen. Dan zijn er de niet-durvers, die bang zijn dat ze iets fout doen. En tot slot de niet-willers. Uit boosheid, wanhoop of wantrouwen willen zij niets meer met de overheid te maken hebben. 

Juist de mensen die moeite hebben met digitale middelen, onzeker zijn over het gebruik ervan of weinig vertrouwen hebben in de overheid, zijn vaak afhankelijk van de gemeente voor hun ondersteuning en dienstverlening. Voor hen is het niet vanzelfsprekend dat ze kunnen terugvallen op een alternatief als de wallet niet werkt. Daarom is het belangrijk dat de wallet voor iedereen toegankelijk en bruikbaar is. Haar boodschap was duidelijk: “Je hebt geen A-mensen en B-mensen. 

De wallet in de praktijk

Hoe werkt de wallet in de praktijk? Gemeente Nijmegen doet daar inmiddels ervaring mee op. De gemeente test digitale ID-wallets met inwoners, aan de hand van de Yivi-app. Tommie Smits, businessadviseur informatie bij gemeente Nijmegen, was online aanwezig om de studenten te laten zien hoe de wallet kan worden toegepast bij de vergoedingencheck. 


Met deze vergoedingencheck kunnen inwoners nagaan voor welke gemeentelijke regelingen en toeslagen zij in aanmerking komen. Hiervoor moeten zij verschillende gegevens delen over bijvoorbeeld hun inkomen, vermogen en woonsituatie. Met de wallet kunnen deze gegevens eenvoudig en veilig worden aangeleverd. Het voordeel is dat de gegevens al gecontroleerd zijn. Bovendien kunnen ze opnieuw worden gebruikt om regelingen direct aan te vragen. Dat scheelt inwoners tijd en voorkomt dat zij steeds opnieuw dezelfde informatie moeten invullen. Voor sommige onderdelen van de check is aanvullende informatie nodig. Die kan de inwoner zelf aanvullen om ook deze regelingen te kunnen controleren. 

Maar een gebruiksvriendelijke toepassing vraagt om meer dan alleen technische mogelijkheden. Nijmegen testte de app daarom met verschillende groepen inwoners: jong en oud, en ook mensen met een beperking. Daaruit kwamen twee belangrijke aandachtspunten naar voren. Sommige stappen in het proces gaan te snel en het is voor gebruikers niet altijd duidelijk welke gegevens ze precies delen. 

Dat laatste vraagt volgens Tommie om extra aandacht. Want hoewel iemand bij de eerste keer misschien nog zorgvuldig leest welke informatie wordt gedeeld, is het de vraag of dat bij herhaald gebruik ook gebeurt. “Misschien kijken ze de eerste keer nog goed”, merkte hij op. “Maar hoe gaat dat bij de tiende of twintigste keer?” 

Naast de praktijkdemo wees Tommie de studenten ook op de website https://www.id-wallets.nl/. Op deze website kunnen studenten zelf verschillende demo's van ID-wallets uitproberen en ervaren hoe het gebruik ervan werkt. Daarnaast zijn er onderzoeksresultaten te vinden van verschillende projecten, waaronder het innovatieproject uit 2024/2025 en project Flow!. Zo kregen de studenten niet alleen een beeld van een toepassing in de praktijk, maar ook van de bredere ontwikkelingen en onderzoeken rondom digitale ID-wallets.

Mensen worden kwetsbaar door een systeem

Ook Madelon van Oostrom associate lector digitale geletterdheid en inclusiestond stil bij het belang van inclusie. Ze plaatst vraagtekens bij de term ‘kwetsbare doelgroepen’. “Mensen worden kwetsbaar door een systeem”, stelde ze. De verantwoordelijkheid ligt volgens haar dan ook niet bij inwoners, die maar digitaal vaardiger moeten worden, maar bij de manier waarop we onze systemen en dienstverlening inrichten. Het doel moet zijn om een menswaardig systeem te bouwen dat voor iedereen werkt. 

Haar advies aan de studenten was helder: ontwerp vanuit het perspectief en het proces van de mens, en niet simpelweg vanuit wat technisch mogelijk is. Want een toegankelijk scherm betekent nog niet dat ook de volledige dienstverlening erachter inclusief is. Juist het hele proces moet aansluiten bij de behoeften en mogelijkheden van inwoners. 

Ze sloot af met een vraag die de studenten bij ieder ontwerp in gedachten zouden moeten houden: past deze dienstverlening eigenlijk wel bij de mensen die we willen bedienen? 

Verschillende perspectieven, één gezamenlijke opgave

Na de presentaties gingen de studenten in twee groepen uiteen. Halverwege wisselden ze van groep, zodat iedereen aan beide gesprekken kon deelnemen. In het ene gesprek stond digitale dienstverlening centraal. Niels Abbing ging daar samen met collega’s van de gemeente Groningen in gesprek met de studenten, onder wie experts op het gebied van UX en inkomensdienstverlening.  

In het andere gesprek stonden de ervaringen van inwoners centraal. Anja Jansen vertelde waar inwoners in de praktijk tegenaan lopen in hun contact met de gemeente en welke knelpunten daarbij naar voren komen.De studenten brachten vanuit hun eigen onderzoek uiteenlopende vragen mee. Die gingen over techniek, wet- en regelgeving, organisatie en communicatie. 

De eerste DeepDive maakte duidelijk dat een inclusieve ID-wallet om meer vraagt dan goede technologie. Het vraagt om samenwerking, oog voor de dagelijkse praktijk en vooral om het perspectief van de inwoner. Na deze ochtend was één ding duidelijk: de wallet is straks een middel, maar inclusie blijft de maatstaf. De belangrijkste vraag is dan ook niet alleen wat er technisch mogelijk is, maar vooral voor wie we het doen. Want de inwoner moet niet passen in het systeem; het systeem moet passen bij de inwoner. 

Contact

Wil je meedenken of samenwerken aan inclusieve ID-wallets? Of ben je benieuwd wat de Leerwerkplaats voor jouw organisatie kan betekenen? Neem contact op met Bjarne van der Laan via b.k.van.der.laan@pl.hanze.nl. We komen graag met je in gesprek!