Onderzoek naar de acceptatie van de ID-Wallet

De digitalisering van overheidsdienstverlening ontwikkelt zich in hoog tempo. Nieuwe ontwikkelingen zoals de ID-Wallet, maken het mogelijk om gegevens slimmer, veiliger en efficiënter te delen. Met een ID-wallet kunnen inwoners digitale gegevens, zoals inkomensinformatie, diploma’s en adresgegevens, veilig, gecontroleerd en selectief delen. Dit kan leiden tot: minder administratieve lasten, meer regie voor inwoners, meer efficiëntie en proactieve dienstverlening. De ID-wallet biedt dus een belangrijke kans om digitale dienstverlening van de overheid fundamenteel te verbeteren. 

Maar deze belofte wordt alleen waargemaakt als de toepassing veilig, begrijpelijk en inclusief is. Van inwoners wordt steeds vaker verwacht dat zij digitale processen begrijpen, gegevens aanleveren en zelfstandig hun weg vinden in een landschap van loketten, regels en systemen. Ook is het noodzakelijk dat de burger over de toegang en vaardigheden beschikt om deze digitale regie op zich te nemen.

De realiteit is dat we sneller digitaliseren dan mensen kunnen meekomen. Complexe systemen, beperkte vaardigheden en toegang, en toenemende administratieve druk versterken elkaar, met uitsluiting als gevolg. Digitale inclusie is daarmee een noodzakelijke voorwaarde voor succesvolle digitalisering van overheidsdienstverlening. 

De Hanze biedt vanaf september 2026 een leerwerkplaats waar studenten met praktijkpartners werken aan de ontwikkeling van Inclusieve ID-wallets. In deze leerwerkplaats kijken we vanuit het perspectief van digitale inclusie naar de ontwikkeling van de ID-Wallets (vrijwilligheid, eenvoudig/eenduidig, gebruiker centraal, toegankelijkheid en begrijpelijkheid, multi-channel, hulp waar nodig). We onderscheiden praktijkvraagstukken langs drie pijlers en daarbij horende algemene onderzoeksvraag

• Organisatie & implementatie - Hoe kan de ID-Wallet organisatorisch en strategisch succesvol worden ingevoerd binnen overheid en MKB?)
• Gebruiker & Interfaces -  Hoe moet de ID-Wallet worden ontworpen zodat deze door zoveel mogelijk inwoners zelfstandig kan worden gebruikt voor overheidsdienstverlening?)
• Adoptie & ondersteuning - Wat is nodig om vertrouwen, acceptatie en daadwerkelijk gebruik van de ID-Wallet te stimuleren bij inwoners? 

In de leerwerkplaats Inclusieve ID-Wallets staat één casus centraal: aanvraag energietoeslag. Toenemende energieprijzen als gevolg van geo-politieke ontwikkelingen zorgen ervoor dat steeds meer mensen moeite hebben om hun energiekosten te betalen. Het kabinet besloot onlangs om voor deze groep een energietoeslag te bieden zoals ze dat ook deed in de Corona-periode. Mensen moeten de energietoeslag zelf aanvragen. Uit ervaringen met ook andere regelingen voor inkomensondersteuning, weten we dat veel minder mensen deze gebruiken dan waarvoor die is bedoeld. Deels is dat het gevolg van de complexiteit van het (digitale) aanvraagproces. We verwachten dat ID-Wallet een positieve bijdrage kan leveren om het digitale aanvraagproces van energietoeslag inclusiever te maken.

In de leerwerkplaats werken we samen met het Normo, de gemeenten Groningen en Nijmegen, PinkRoccade, Dimpact en Ver.ID. Het Normo is een overheidsorganisatie die energiedata in Nederland veilig en betrouwbaar vastlegt en deelt. De gemeente Nijmegen is in Nederland een voorloper in het gebruik van ID-Wallets. Zij biedt de mogelijkheid om een ID-Wallet te gebruiken voor digitale overheidsdienstverlening. In de proeftuin ID-Wallet werkt ze met verschillende partijen aan uiteenlopende pilots. Zie: https://www.id-wallets.nl.

We zoeken studenten die zich willen gaan richten op onderstaande praktijkvraag binnen Pijler 3 – Adoptie & ondersteuning

3.1 Welke vormen van wantrouwen en onzekerheid van inwoners beïnvloeden de adoptie van de ID-Wallet en wat is de bron van dat wantrouwen en onzekerheid?

De onderzoeksvraag richt zich op de vormen van wantrouwen en onzekerheid die van invloed zijn op de bereidheid van inwoners om een ID-Wallet te gebruiken. Hoewel een ID-Wallet gebruikers meer controle kan geven over hun persoonsgegevens en de toegang tot dienstverlening kan vereenvoudigen, betekent dit niet automatisch dat inwoners de technologie ook vertrouwen. Acceptatie van nieuwe digitale oplossingen wordt vaak beïnvloed door percepties van veiligheid, privacy, betrouwbaarheid en controle. Dit onderzoek heeft als doel inzicht te krijgen in welke zorgen inwoners hebben, hoe deze zorgen verschillen tussen doelgroepen en in welke mate zij daadwerkelijk invloed hebben op de adoptie van een ID-Wallet.

Daarnaast richt het onderzoek zich op de achterliggende oorzaken van wantrouwen en onzekerheid. Deze kunnen voortkomen uit eerdere ervaringen met digitale dienstverlening, negatieve berichtgeving over datalekken, beperkte kennis van de werking van digitale identiteitsmiddelen, of een algemeen wantrouwen richting overheid en technologiebedrijven. Ook kunnen gevoelens van onzekerheid ontstaan doordat inwoners niet goed begrijpen welke gegevens worden gedeeld, wie toegang heeft tot deze gegevens en welke gevolgen hun keuzes hebben. Door de bronnen van wantrouwen en onzekerheid te identificeren, kunnen gerichte maatregelen worden ontwikkeld op het gebied van ontwerp, communicatie, ondersteuning en beleid om het vertrouwen in ID-Wallets te vergroten.

Mogelijke deelvragen of onderzoeksaspecten zijn:

• Welke vormen van wantrouwen ervaren inwoners ten aanzien van het gebruik van een ID-Wallet?
• Welke onzekerheden hebben inwoners over privacy, beveiliging en gegevensdeling via een ID-Wallet?

• In hoeverre beïnvloeden zorgen over misbruik, datalekken of identiteitsfraude de bereidheid om een ID-Wallet te gebruiken?
• Welke rol speelt vertrouwen in de overheid, technologieaanbieders en andere betrokken organisaties bij de adoptie van een ID-Wallet?
• Welke invloed hebben eerdere ervaringen met digitale overheidsdienstverlening op het vertrouwen in nieuwe digitale identiteitsoplossingen?
• In hoeverre begrijpen inwoners hoe een ID-Wallet werkt en hoe beïnvloedt dit hun gevoel van vertrouwen of onzekerheid?
• Verschillen de vormen en bronnen van wantrouwen tussen doelgroepen, zoals ouderen, jongeren, laaggeletterden of inwoners met beperkte digitale vaardigheden?
• Welke rol spelen media, sociale netwerken en publieke discussies bij het ontstaan of versterken van wantrouwen?
• Welke factoren dragen juist bij aan vertrouwen, acceptatie en bereidheid om een ID-Wallet te gebruiken?
• Welke communicatiestrategieën, ontwerpkeuzes en ondersteuningsvormen kunnen onzekerheden verminderen en vertrouwen vergroten?
• -Hoe kunnen transparantie, gebruikerscontrole en begrijpelijke informatievoorziening bijdragen aan een positieve gebruikerservaring?
• -Welke lessen uit eerdere implementaties van digitale identiteitsmiddelen en ID-Wallet-pilots zijn relevant voor het versterken van vertrouwen onder inwoners?